Wahad這wce. L康owanie, kt鏎ego nigdy nie by這

Ostatnie l康owanie promu Atlantis oznacza koniec programu wahad這wc闚. By這 emocjonuj帷o, ale ma這 kto wie, 瞠 mog這 by jeszcze bardziej.Mimo dw鏂h katastrof wiele scenariuszy awaryjnych nie zrealizowa這 si nigdy. Ale procedury by造 gotowe

Ok璚ie. Nieko鎍z帷a si kolejka do bramki nie by豉by mo瞠 niczym dziwnym, gdyby nieto, 瞠 obs逝ga lotniska wykazywa豉 wy窺z ni zwykle nerwowo嗆. I nie, niewywo造wa jej kolejny odwo豉ny czarter na Teneryf, ale migaj帷e na czerwonoekrany: anulowano, anulowano, anulowano.

Na ekranie radaru pojawi si punkt oznaczony numerem 7700. Uparcie przesuwa si w stron, kt鏎a nie pozostawia w徠pliwo軼i - ten samolot b璠zie l康owa na naszym lotnisku. 7700 zawsze budzi u kontroler闚 lotu dreszcz ekscytacji izaniepokojenie. Sytuacja awaryjna. Mayday. Natychmiastowe l康owanie.

Przestrze powietrzna zosta豉 oczyszczona. W ci庵u 40 sekund s逝瘺y lotniska stan窸y w pe軟ym pogotowiu.Co to b璠zie? Jumbo jet? Airbus A380? Na niebie zamajaczy dziwny kszta速.Nie przypomina niczego znajomego. Na boeinga zdecydowanie za ma造 - no,chyba 瞠 to 737, ale te skrzyd豉, ta sylwetka...

Radio milczy. Dlaczego?

Pewnie dlatego, 瞠 promy kosmiczne nie u篡waj do komunikacji z lotniskiem zwyk造ch cz瘰totliwo軼i; 瞠 w og鏊e nie komunikuj si z lotniskiem takim jak Ok璚ie. Przecie nie l康uj mi璠zy przeci皻nymi airbusami czy embraerami. Je郵i taka sytuacja mia豉by kiedykolwiek miejsce, oznacza這by to tylko jedno: sytuacj krytyczn.

Awaria tylko w symulatorze

Wys豉nie cz這wieka w Kosmos na kilkuset tonach p這n帷ego paliwa wydaje si do嗆 brawurowe. Do tego jeszcze te ambicje, by za pomoc topornych rakiet kosmicznych wykonywa wyrafinowane operacje - by這 pewne, 瞠 w ko鎍u co p鎩dzie nie tak. Gdy jednorazowe kapsu造 Amerykanie zast徙ili skomplikowanymi wahad這wcami, liczba rzeczy, kt鏎e mog造 si popsu, przera瘸j帷o wzros豉. Tym bardziej mo瞠 dziwi, 瞠 nigdy nie wypr鏏owano procedury przerwania lotu na wypadek awarii.

- Nie grajmy w rosyjsk ruletk - mia powiedzie John Young, dow鏚ca Columbii w pierwszym locie wahad這wca, komentuj帷 pomys NASA, by misja ta by豉 testem procedury awaryjnego przerwania wej軼ia na orbit.

Challenger na stanowisku startowym

W efekcie manewry nigdy nie opu軼i造 symulator闚 lotu i do dzi stanowi ciekawostk 30-letniego, ko鎍z帷ego si w豉郾ie programu wahad這wc闚. Za nami przyziemienie promu Atlantis. Nigdy nie dowiemy si, jak wygl康a這by awaryjne l康owanie wahad這wca. Warto jednak przyjrze si scenariuszom, kt鏎e tworzy這 NASA na t okazj.

To b璠zie opowie嗆 o l康owaniu, kt鏎ego nigdy nie by這.

Sze嗆 sekund na reakcj

"Awaria" to s這wo przez lata sp璠zaj帷e sen z powiek pracownikom kontroli lot闚 w Houston. Potencjalnych wypadk闚 by這 tak wiele, 瞠 aby je uszeregowa i stworzy na ich podstawie odpowiednie procedury post瘼owania, podzielono je na trzy grupy. Kryterium podzia逝: mo磧iwo嗆 wyst徙ienia podczas misji. I tak do grupy pierwszej trafi這 wszystko, co mog這 si wydarzy przed odpaleniem SRB (pomocniczych rakiet s逝膨cych do wyniesienia wahad這wca na orbit). Grupa druga to problemy w trakcie wznoszenia wahad這wca. Trzecia - przerwanie misji na orbicie.

Start promu Atlantis

W pierwszym przypadku czas na reakcj wynosi tylko 6,6 sekundy. Na tyle sekund przed startem wahad這wca odpalano jego trzy g堯wne silniki. Po tym czasie uruchamiano dwie rakiety pomocniczne. I w tej samej chwili nic ju nie mo積a by這 zrobi.

SRB dzia豉造 na paliwo sta貫 i nie mo積a by這 ich wy陰czy. Gas造, kiedy si wypala造, a zajmowa這 im to 123 sekundy. To by豉 jedna z dw鏂h krytycznych faz lotu, dla kt鏎ej nie istnia豉 procedura przerwania.

A wi璚 sze嗆 sekund na wy陰czenie silnik闚 g堯wnych, kiedy co idzie nie tak. Tylko... kto m鏬 to stwierdzi? Decyzj podejmowa komputer, analizuj帷 dane telemetryczne z wahad這wca. Je郵i tylko pojawia造 si w徠pliwo軼i, start by przerywany, a silniki gaszono. Czy taki scenariusz kiedykolwiek si wydarzy? Pi耩 razy. Z czego najbardziej spektakularnym przypadkiem by這 przerwanie misji STS-51-F - silniki zgas造 na trzy sekundy przed startem.

Kolejne krytyczne chwile to pierwsze sekundy lotu, a potem - dopiero powrotne wej軼ie z olbrzymi pr璠ko軼i w atmosfer. Obie katastrofy prom闚 (Challenger w 1987 i Columbia w 2003) wydarzy造 si - odpowiednio - w trakcie startu i wej軼ia w atmosfer.

Katastrofa promu Columbia

Uwaga, zawracamy!

Kiedy wi璚 astronauci, po stwierdzeniu awarii promu, mieliby szans na bezpieczny powr鏒 do domu? Po pierwsze, po odrzuceniu rakiet pomocniczych (123. sekunda lotu oznaczana jest jako w T+123). Prom znajduje si wtedy na wysoko軼i oko這 54 kilometr闚. Do oko這 T+240 za這ga mog豉 jeszcze podj望 decyzj o powrocie do punktu startu (to tak zwany RTLS - Return to Launch Site). Manewr zawracaj帷y wahad這wiec w kierunku Cape Canaveral wykonywany mia by ju nieco ponad atmosfer i m鏬 przypomina zwyk陰 deorbitacj, czyli sprowadzenie statku kosmicznego z orbity w g瘰te warstwy atmosfery. Po 25 minutach prom kosmiczny by w stanie osi庵n望 pas startowy na Florydzie lub na jednym z zapasowych lotnisk na wschodnim wybrze簑 USA, wykonuj帷 zwyk造 lot szybowcowy bez u篡cia silnik闚.

Jednak ju oko這 cztery minuty po starcie kontrola lotu podawa豉 za這dze informacj "negative return". Od tego punktu wahad這wiec nie by ju w stanie zawr鏂i do miejsca startu. Nie oznacza to jednak, 瞠 pozostawa bez szans. W razie problem闚 wci捫 m鏬 wyl康owa... w Europie. Jak szybko? No c騜, liniowiec LOT na lot z Warszawy do Nowego Jorku potrzebuje kilku godzin. Wahad這wcowi osi庵ni璚ie jednego ze specjalnie przygotowanych lotnisk po drugiej stronie Atlantyku zaj窸oby zaledwie 25-30 minut. Lotniska te to g堯wnie bazy wojskowe - by造 specjalnie przygotowywane do przyj璚ia wahad這wca na oko這 tydzie przed startem.

Dzi NASA korzysta z baz wojskowych w Hiszpanii, we Francji i w Anglii. W przesz這軼i by這 to r闚nie lotnisko w Maroko, z kt鏎ego zrezygnowano po zamachu terrorystycznym w 2002 roku.

No dobrze, co jednak by si sta這, gdyby z jakiego powodu wahad這wiec nie by w stanie dotrze do kt鏎egokolwiek z tych l康owisk? Teoretycznie by w stanie wyl康owa na ka盥ym pasie startowym, kt鏎ego d逝go嗆 wynosi minimum trzy kilometry. W gr wchodzi tu wi璚 wi瘯szo嗆 komercyjnych lotnisk - w tym kontek軼ie scenariusz z Ok璚iem nie wydaje si ju tak nieprawdopodobny.

Decyzj o l康owaniu po drugiej stronie Atlantyku za這ga mog豉 podj望 przez do嗆 d逝gi czas przed wej軼iem w orbit.

Przyziemienie Atlantis

Nie ta orbita

Inaczej wygl康a豉 sprawa przy tak zwanym Abort Once Around (AOA), czyli w przypadku konieczno軼i l康owania po wykonaniu jednego pe軟ego okr捫enia Ziemi, kiedy nie by這 mo磧iwo軼i osi庵ni璚ia stabilnej orbity. Kilka sekund p騧niej wahad這wiec znajdowa si ju na tyle wysoko i porusza si na tyle szybko, 瞠 mo磧iwe by這 ustabilizowanie si na sta貫j, cho ni窺zej ni zak豉dano orbicie. Z niej po pewnym czasie prom by w stanie bezpiecznie zej嗆. Ta opcja, cho te niespecjalnie komfortowa, nale瘸豉 do zdecydowanie najmniej stresuj帷ych.

O ile jednak zar闚no ta procedura, jak i poprzednie nie opuszcza造 sfery plan闚 awaryjnych, o tyle zdarzy這 si, 瞠 jedna - tak zwana Abort to Orbit (ATO) - zosta豉 wykorzystana. Sta這 si to podczas misji STS-51-F, tej samej, kt鏎ej start przerwano trzy sekundy przed czasem. Nie by to koniec jej pecha, kolejne problemy pojawi造 si ju po starcie, na orbicie - st康 decyzja o przerwaniu lotu przez wej軼ie na ni窺z ni zak豉dana orbit i bezpieczny powr鏒 na Ziemi.

Tuman piachu

W przypadku niekorzystnej pogody nad Floryd NASA zdarza這 si u篡wa zapasowego l康owiska w bazie Edwards w Kalifornii. Opr鏂z tego za這ga wahad這wca tylko raz wykorzysta豉 niezwyk造 scenariusz awaryjnego l康owania. Podczas misji STS-3, b璠帷ej jednym z pierwszych lot闚 wahad這wca, NASA postanowi豉 posadzi go w bazie White Sands w Nowym Meksyku. Baza jest dzi najwi瘯szym ameryka雟kim poligonem wojskowym blisko powi您anym z ameryka雟kim programem kosmicznym. To tutaj, kr鏒ko po drugiej wojnie 鈍iatowej Amerykanie umie軼ili niemieckich naukowc闚 pracuj帷ych przy rakietach V2. (Ich zespo這wi dowodzi Werner von Braun, kt鏎y stworzy dla Amerykan闚 projekt rakiety kosmicznej w oparciu o V2 i w ci庵u kilkudziesi璚iu lat rozwin掖 praktycznie ca造 ameryka雟ki program kosmiczny).

Przy ka盥ym starcie wahad這wca przewidywano mo磧iwo嗆 l康owania na tym lotnisku. Ale zdarzy這 si to tylko raz, podczas misji STS-3. L康owanie w White Sands by這 o tyle niezwyk貫, 瞠 wahad這wiec nie l康owa na pasie, ale na pustyni w k喚bach wzbijanego przez ko豉 kurzu. Asystowa造 mu wtedy dwa my郵iwce obserwuj帷e manewr przyziemienia.

Program wahad這wc闚 w豉郾ie dobieg ko鎍a. Nigdy nie us造szymy o awaryjnym l康owaniu promu. Przyziemienie Atlantisa zwie鎍zy這 t epok. Czy jednak odczuwa si z tego powodu 瘸l?

C騜, Kosmos nie przestaje kusi. Nie przestaniemy tam lata. I jednego mo瞠my by pewni: awarii z pewno軼i nam przy tym nie zabraknie...

Atlantis przy ISS

Karol W鎩cicki popularyzacj astronomii zajmuje si blisko 8 lat. Od ponad 3 lat zwi您any jest z Centrum Nauki Kopernik gdzie obecnie mo積a go spotka pod kopu陰 planetarium Niebo Kopernika. Jego najwi瘯sz pasj s ca趾owite za熤ienia S這鎍a w pogoni za kt鏎ymi przemierza tysi帷e kilometr闚.

Przeczytaj tak瞠:
Krzysztof Kanawka, Tomasz Grynkiewicz, Wystrzeli Polsk w kosmos!
Polska obecno嗆 na orbicie pocz徠ki ma skromne. Co b璠zie dalej?