Fejfer: Oszczędnością i pracą ludzie się nie bogacą. O sukcesie w życiu decyduje kasa rodziców i przypadek

Grzegorz Sroczyński
Niech każdy sobie zrobi prosty eksperyment i sprawdzi, co robią jego koleżanki i koledzy z podstawówki, gimnazjum, czy szkoły średniej, którzy mieli same piątki. Gdzie oni są? Wiesz na pewno, że ten z piątkami w dzienniczku teraz ma lepiej? - z Kamilem Fejferem rozmawia Grzegorz Sroczyński

Grzegorz Sroczyński: Jaki jest grzech główny polskich liberałów?

Kamil Fejfer: Nadmierna wiara w indywidualne zasługi. Ludzie zamożni sami zapracowali na swoją pozycję, uczyli się, ciężko zasuwali, więc teraz mają dobrze. A jak komuś się społeczny awans nie udał, no to pewnie od małego leniuszkował. „Nie chciało się w szkole nosić teczki, teraz trzeba dźwigać woreczki” - takie przysłowia krążą po liberalnych forach. Jeśli poczytasz sobie liberalną publicystykę okołopodatkową - ona eksploduje za każdym razem, kiedy jakiś polityk zaczyna przebąkiwać o podnoszeniu stawek najzamożniejszym - to ciągle masz ten sam argument: podnoszenie podatków lepiej zarabiającym jest karaniem ich za wysiłek.

 „30-krotność ZUS, czyli PiS chce karać za rozum i kwalifikacje. To łupienie Polaków” - taki tytuł miał miesiąc temu felieton Elizy Michalik.

To był bardzo charakterystyczny tekst, dobrze oddawał stan świadomości polskich liberałów.

O podnoszeniu podatków lepiej zarabiającym Michalik pisze, że to „zabieranie bliźnim, którym powiodło się lepiej niż mnie, karząc ich tym samym za rozum, zniechęcając do pomysłowości i pracy, i sprawiając, że wszyscy zaczynamy równać w dół do takiej samej, wspólnej biedy”.

Widzę tu nie tyle wrogość wobec tego konkretnego rozwiązania - zniesienia limitu składek na ZUS - co wobec zasady nadrzędnej, czyli po prostu progresji podatkowej. Ta zasada mówi, że im wyższy osiągasz dochód, tym wyższe procentowo płacisz stawki. W USA w latach 50-tych najwyższa stawka wynosiła 91 proc. i obowiązywała powyżej progu dochodowego 400 tys. dolarów rocznie, co wówczas było astronomiczną kwotą. Przy czym rządowi federalnemu nie chodziło tylko o dochody budżetowe, to była również świadoma polityka ograniczania zbyt dużych różnic płacowych, bo wiadomo, że jeśli prezes firmy miał w perspektywie oddanie na podatek 90 proc. zarobków powyżej tego limitu, to limitu nie przekraczał.

Zasada progresji w podatkach ma solidne podstawy naukowe, zbudowano na niej powojenną liberalną demokrację, jednym z zadań progresji było hamowanie wzrostu nierówności dochodowych, które - o ile przekroczą pewne wartości - hamują wzrost gospodarczy i prowadzą do społecznych napięć. Innymi słowy wtedy liberałowie mieli instynkt samozachowawczy i rozumieli, że warto płacić za spokój społeczny jakąś cenę, a dzisiaj - na pewno w Polsce - ten instynkt zatracili. Duża część polskich liberałów, w tym Eliza Michalik, uważa, że progresja podatkowa jest karaniem ludzi za pracę i za indywidualne wysiłki. Nie odmawiam tym, którzy doszli do majątku, inteligencji, zasług, czy pracowitości, ale ciężka praca nie jest ani konieczna, ani wystarczająca do osiągnięcia sukcesu.

A co decyduje o sukcesie?

Po pierwsze kapitał kulturowy, czyli to, w jakim środowisku się urodziłeś. Po drugie kapitał społeczny, czyli twoja siatka znajomych. Po trzecie - przypadek. No i po czwarte coś, co można nazwać poduszką bezpieczeństwa, na którą spadasz w razie kłopotów.

Poduszka bezpieczeństwa?

Jej wielkość zależy od statusu twoich rodziców, ich kontaktów oraz pieniędzy, które mogą wyłożyć na wyciąganie cię z ewentualnych tarapatów. Jeśli wiesz, że zawsze spadniesz na cztery łapy, to masz odwagę podejmować większe ryzyko, ale przede wszystkim możesz popełnić więcej błędów podczas wchodzenia w dorosłość i na początku kariery. Bo zostanie ci to wybaczone.

Australijski deweloper Tim Gurner poradził millenialsom, którzy narzekali na brak mieszkań, żeby nie jedli pasty z awokado i nie pili tyle kawy latte w swoich hipsterskich knajpach, to wtedy odłożą i będzie ich stać na lokum. Sam uważa się za self-made mana, dorobił się na handlu nieruchomościami, tylko zapomniał dodać, że jak miał 18 lat, to dziadek mu kupił siłownię. Oczywiście, nie każdy zrobi z takiego małego biznesu wielki biznes, nie każdy zacznie kupować mieszkania, obracać nimi, żeby dojść do setek milionów dolarów. Tu Gurner wykazał duży talent, pełna zgoda. Ale też nie każdy w wieku 18 lat dostaje od dziadka siłownię!

Idziesz przez życie i możesz trafić na mentora - polonistę, matematyczkę - kogoś, kto cię zainspiruje, wyciągnie za uszy albo przełożonego, który z jakichś powodów zobaczy w tobie potencjał. Ale możesz też trafić na kogoś, kto cię zgnoi. Albo trafi ci się wypadek samochodowy w czasie realizacji ważnego projektu, który mógł być życiowym przełomem i otworzyć drzwi do kariery, a ty trzy miesiące leżysz w łóżku z połamanymi nogami. Żyćko jest linią, która się ciągle rozgałęzia, jednym w kierunku szczęścia, innym w kierunku pecha.

No ale to banał, przecież wiadomo, że tak jest. Natomiast Michalik pisze o wkładzie własnym w te życiowe rozgałęzienia. Ktoś porządnie się uczył w szkole, miał dobre oceny, a inny od zawsze był leń.

No i co? Wiesz na pewno, że ten z piątkami w dzienniczku teraz ma lepiej? Niech każdy sobie zrobi prosty eksperyment i sprawdzi, co robią jego koleżanki i koledzy z podstawówki, gimnazjum, czy szkoły średniej, którzy mieli same piątki. Gdzie oni są?

Ja nigdy nie miałem samych piątek, uczyłem się ledwo ponadprzeciętnie, a wszystko, co w życiu osiągnąłem jest kwestią szczęścia i przypadku. Z prowincji udało mi się przenieść do Warszawy dzięki pieniądzom rodziców, jakoś się zaczepiłem, ale niespecjalnie mi szło. To, że rozmawiam teraz z tobą jest głównie wynikiem pewnego zbiegu okoliczności.

Zaraz, zaraz. Radzisz sobie tutaj finansowo, chociaż nie dostałeś kawalerki po babci przy stacji Metro-Centrum, piszesz książki, jesteś rozpoznawalny. I chcesz powiedzieć, że to zbieg okoliczności bez cienia twojej zasługi?

W zasadzie tak. Jeżeli zasługę rozumiemy jako opracowanie planu, który miałby zwiększać szanse powodzenia społeczno-ekonomicznego.

A twoja praca i własne zdolności, talent, upór?

One odgrywają jakąś rolę, ale ludzie zazwyczaj ją przeceniają. Na polskim rynku jest mnóstwo książek na ten temat: Nassima Taleba, Philipa Tetlocka, Daniela Kahnemana, Roberta Franka, znakomitych naukowców, a przy tym praktyków biznesowych.

Zostańmy chwilę przy moim przykładzie. Jeśli mam być szczery, to kapitałem początkowym był w moim przypadku internetowy Magazyn Porażka, on otworzył mi drzwi do „warszawki”. I później, gdy pisałem do jakiejś redakcji z propozycją tekstu, to już mnie nie spuszczali na drzewo, tylko mówili: „Aha, to ten od Magazynu Porażka”.

No ale to się samo nie zrobiło.

Samo. To miał być internetowy żarcik, wentyl dla frustracji, która mi wtedy towarzyszyła. Mogę ci wskazać kilka-kilkanaście równie fajnych fanpejdży z tego okresu utrzymanych w podobnym klimacie - „Regres osobisty”, „Propaganda regresu”, „Polecam poczytać Schopenhauera” - ale z jakiegoś powodu to mnie , co prawda na krótko, obwołano głosem pokolenia. Czysty przypadek.

Wcześniej pracowałem w internetowych mediach śmieciowych, które gówno płaciły, ale tam był specjalny pion ludzi, którzy zajmowali się social mediami. Mieli wiedzę ekspercką, wpatrywali się ciągle w różne analitiksy i tworzyli fanpejdże, które miały za zadanie szerować kontent z tych serwisów internetowych. Wkładali w to dużo wiedzy i wysiłku, czyli zgodnie z liberalnym poglądem Elizy Michalik powinno im wychodzić, a wychodziło umiarkowanie. I wszyscy oni zapewne zachodzili w głowę, dlaczego mnie akurat wyszło, chociaż się na tym nie znałem. A to był po prostu luck. Łut szczęścia. Który wycisnąłem do cna.

No właśnie: wycisnąłem.

Oczywiście. Tak samo jak dzieci, które mają bogatych rodziców i wyciskają ich kapitały.

To jest strasznie śmieszne, że ileś osób chce mi wmówić, jak bardzo przemyślany był Magazyn Porażka, i że to był mój wysiłek intelektualny. To wszystko wynika z błędu poznawczego zwanego przez psychologów „hipotezą sprawiedliwego świata”. Ludzie wierzą, że innych spotykają te rzeczy, na które zasłużyli. Częścią hipotezy sprawiedliwego świata jest zjawisko victime blaming, czyli obwiniania ofiar za swoją niedolę, a także uznawanie, że jeżeli ktoś jest wysoko, to najprawdopodobniej zapracował. Od tego błędu poznawczego nie są wolni również ludzie na świeczniku. Oni chcą wierzyć, że swoją pozycję dostali w zamian za jakieś zasługi, a nie w wyniku zbiegu okoliczności i szczęścia. Jakby wszyscy dostali od losu Magazyn Porażka, albo wszyscy dostali do dziadka w wieku 18 lat siłownię w dobrym punkcie miasta, to wtedy ewentualnie moglibyśmy stwierdzić, kto za co odpowiada indywidualnie, kto potrafił później rozwinąć ten kapitał początkowy, a kto go przepitolił.

Słuchałeś „Patointeligencji” Maty? Bardzo pouczający kawałek. Opowiada o tym, że jeden ziom z drugim ziomem z liceum Batorego, czy też z Bednarskiej, ciągnęli kreski, chodzili pijani na dużej przerwie, palili pod ławką amsterdamy, kradli w kerfurze dla sportu, ale nie spotkała ich za to żadna kara. Bo w tym miejscu, w którym oni są - czyli z perspektywy inteligenckiej klasy wyższej z dużymi pieniędzmi - nie ma kary, jest tylko przygoda. Takie same „przygody” mają dzieciaki z niższych warstw społecznych, tylko tamtym system tego nie wybacza. Posłuchaj rapu z bloków. Wywalają cię ze szkoły za pijaństwo, idziesz za drobną kradzież do pierdla, najpierw dostaniesz zawiasy, ale za drugim razem już dwa lata, to ci ryje kartotekę na długi czas. I potem już z tego klimatu ciężko się wydostać. Ludziom z uprzywilejowanych rodzin trudno się zdeklasować, nawet jeśli bardzo się starają. Musieliby mieć jakiegoś niebywałego pecha. U Maty jest wers o tym, że jeden ziomek chciał przećpać całą pensję ojca, „ale nie pykło”, nie udało się, bo tyle hajsu ten stary zarabia. Inny ziomek z tekstu Maty trafia co jakiś czas na odwyk, a jego rodzicom „chudną wtedy portfele”, czyli on trafia do prywatnego ośrodka za dziesięć kafli, gdzie wyciągają go z nałogu najlepsi terapeuci w Polsce. Jedyna twarda tragedia, to że jakiś ziomek się powiesił. Czyli w tym środowisku bardziej prawdopodobna jest śmierć, niż deklasacja społeczna.

Zbyt mocne obstawianie indywidualizmu, kurczowe trzymanie się poglądu, że ludzie są jedynymi kowalami własnego losu - to jest coś, co intelektualnie w liberalizmie mnie odpycha. To jest tak fundamentalnie nieprawdziwe, że wszystko, co jest na tym zbudowane, musi być fałszywe.

Czy wiesz, ile trzeba zarabiać, żeby znaleźć się w gronie 10 proc. najlepiej zarabiających Polaków? Około 6 tysięcy złotych na rękę. To jest przepustka do najzamożniejszej jednej dziesiątej społeczeństwa. A ci, którzy wypowiadają się w mediach - zwykle zarabiający powyżej 10 tysięcy - to już w ogóle margines marginesów w polskich warunkach. Elity - uwaga, będę pouczał elity - powinny zajrzeć do wskaźników ekonomicznych i zobaczyć, jak mały kawałeczek rzeczywistości reprezentują. I zastanowić się, czy liberalna opowieść o sukcesie związanym z zasługami jest w Polsce adekwatna. Bo co ona oznacza, gdyby wyznawać ją konsekwentnie? Że tylko 10 proc. Polaków jest pracowitych, tylko im chciało się uczyć, a 90 proc. z kiepskimi zarobkami i z niewielkimi szansami na awans społeczny to lenie?

Co jeszcze w polskim liberalizmie cię wkurza?

Przekonanie, że patolnia siedzi na 500 plus i nie musi pracować - to bardzo powszechny pogląd w polskiej klasie wyższej, również tej propisowskiej, oczywiście pogląd nieco już skrywany, bo wszyscy wiedzą, że politycznie on się nie opłaca. A powody, że ludzie biorą 500 plus i nie pracują są złożone. Mogą mieć rzeczywiście chorobę alkoholową, ale to jest choroba, a nie cecha charakteru. Mogą mieć depresję. Często muszą się opiekować kimś z rodziny, wystarczy, że babcia czy dziadek zachorują na alzheimera i kobieta - niemal zawsze to jest kobieta! - natychmiast musi zrezygnować z życia zawodowego, statystycznie zarabia mniej niż mężczyzna, więc w budżecie domowym będzie mniejsza dziura. Niby to wszystko wiedziałem, bo nierównościami na rynku pracy zajmuję się już kilka lat, ale przy pisaniu książki „O kobiecie pracującej” uderzyło mnie, jak bardzo polskie domy są ustawione na barkach kobiet. To jest coś nieprawdopodobnego w środku Europy w XXI wieku i jest to spowodowane nie tylko tradycyjną mentalnością, ale też polityką państwa, które totalnie niedomaga i spycha problemy opiekuńcze na głowy rodzin, prywatyzuje je.

Po wprowadzeniu 500 plus kobiety odeszły z rynku pracy w liczbie 150 tysięcy i stała się to główna wiadomość wałkowana przez parę tygodni, trafiła na czołówki gazet. To pokazuje, że wcale nie problem dezaktywizacji na polskim rynku pracy był ważny, tylko polityczna nawalanka.

>>Piotr Kuczyński o transferach socjalnych rządu: Groźne jest to, że to są wydatki na lata, nikt tego nie odbierze:

Zobacz wideo

Ale te 150 tysięcy kobiet, które zrezygnowały z pracy z powodu 500 plus, to prawda czy bzdura?

Prawda! Tyle że osób biernych zawodowo jest w Polsce 13,5 miliona, a nagle 150 tysięcy wjeżdża na czołówki gazet i portali, bo można przypieprzyć PiS-owi. Te kobiety odeszły z rynku pracy przez nakładające się czynniki, a 500 plus stało się jedynie zapalnikiem. To były najczęściej bardzo kiepskie miejsca pracy, gdzie obowiązywał mobbing w starym stylu pańsko-chamskim, „Weźcie się do roboty!”, „Co tu się odpierdala?!”, „Jak stoisz, kretynko, pomiocie!”, „Osiem klas skończyłaś, debilko!”. Klasa wyższa sobie nie uświadamia, jak wygląda traktowanie pracowników w supermarketach na prowincji, że tam panuje wodzowski folwarczny sposób zarządzania dopchnięty kolanem do ściany. To były niskie pensje, te babki często pracowały za minimalną krajową, jedna z bohaterek mojej książki była zmuszana do pracy w nadgodzinach, które oczywiście nie były płatne, więc de facto pracowała poniżej stawek minimalnych. Musiały opiekę nad dziećmi zlecać babciom, a jak nie mogły, no to problem, bo żłobka nie ma, a jak jest - kosztuje, na prowincji nie ma dobrej sieci dojazdów, więc albo dojeżdżały do pracy samochodem, albo ktoś je woził, to też kosztuje, więc z tych nędznych pensji zostawało jeszcze mniej. Masz ileś czynników, które powoduję, że praca jest gówno warta, a tu nagle dostajesz od państwa 1000 zł na dzieci, więc najzwyczajniej na świecie ekonomicznie opłaca ci się zostać w domu. I to nie jest też tak, że te kobiety „siedzą w domach”. To nie jest przecież siedzenie, do cholery, tylko harówa przy dzieciach i ewentualnie przy starszym pokoleniu.

Przy pisaniu „O kobiecie pracującej” uderzyło mnie, że macierzyństwo nie tylko różnicuje szanse kobiet i mężczyzn na rynku pracy - ono powoduje coś więcej, to jest w zasadzie cięcie. Pracodawcy kalkulują, że kobieta między 20-tym a 40-tym rokiem może urodzić, dają mniejsze pensje, nie zatrudniają na stałe. Pytają o plany macierzyńskie na rozmowach kwalifikacyjnych, co jest zakazane w polskim prawie, ale oni i tak pytają, mają to prawo w nosie. I to jest samonapędzający się mechanizm, bo jeśli kobiety dostają mniejsze pensje, no to potem częściej po urodzeniu dziecka rezygnują z pracy, bo dla gospodarstwa domowego utrata jej hajsu jest mniej dotkliwa niż utrata jego hajsu. Oczywiście do tego dochodzą kwestie kulturowe.

Ale właściwie skąd się bierze ten lęk pracodawców przed kobietą w ciąży? Przecież jeśli ona nawet pójdzie od razu na zwolnienie, to państwo po 33 dniach zdejmuje ją z głowy pracodawcy i zaczyna płacić jej pensję, tak?

Tak. Jedna z bohaterek mojej książki sama jest teraz pracodawczynią, ale kiedyś została wywalona z dużej instytucji finansowej właśnie z powodu ciąży. I ona totalnie nie rozumie tej niechęci innych pracodawców do ciężarnych, twierdzi, że przepisy nie są uciążliwe, można kogoś zatrudnić na zastępstwo, potem można go zwolnić, jeśli kobieta w ciąży idzie na zwolnienie, to przez pierwsze 33 dni pensje płaci pracodawca, ale bez przesady, to nie jest jakaś wielka dolegliwość dla jej kilkuosobowej firmy. „Nie rozumiem, dlaczego pracodawcy boją się kobiet w ciąży, bo jeśli się to dobrze zaplanuje, to nie jest to dla firmy problem”.

To o co tu chodzi?

Nie znam całej perspektywy pracodawców, ale biorę pod uwagę, że to jest rodzaj nieracjonalności z ich strony. Część nie patrzy na pracownika jak na człowieka, który może rodzić dzieci, może być chory, może odmówić nadgodzin, mamy w Polsce specyficzne podejście do ludzi i do pracowników. Może te szykany wobec kobiet w wieku rozrodczym, wypytywanie na rozmowach kwalifikacyjnych, niższe pensje, to jest też sposób sprawowania władzy przez pracodawców, czyli folwarczna zabawa w pana i chama? Jeden z bohaterów mojej poprzedniej książki - „Zawód. Opowieści o pracy w Polsce” - mówi mi, że cały nasz rynek pracy to taka zabawa w pana i chama. Albo jesteś panem, albo chamem, jeżeli uda ci się awansować na pana, to traktujesz chamów tak samo z buta, jak wcześniej ciebie traktowano. Bo złe traktowanie i złe emocje w życiu społecznym wracają, jeśli ciebie gnoili, to potem ty gnoisz. Rynek pracy jest tego najlepszym przykładem. Te wszystkie umowy śmieciowe… Słuchałem ostatnio w TOK FM marszałka senatu Tomasza Grodzkiego, on był kiedyś dyrektorem szpitala. I bez ogródek mówił, że przenosił pielęgniarki na umowy śmieciowe. „One były z tego zadowolone, bo ja dałem im wolność wyboru. Na kontraktach mogły więcej pracować i więcej zarobić, niż na etacie”.

No i?

No to jest dziwne po prostu. Dziwny pogląd pana marszałka. Być może w szpitalu, w którym prof. Grodzki był dyrektorem wszystko było w porządku, może naprawdę, kiedy pielęgniarki tego chciały, to z powrotem dawał im etaty - jak twierdzi. Być może marszałek zachowywał się bardzo przyzwoicie. Ale z dobrych chęci nie da się uszyć systemu. Pielęgniarki, z którymi ja z kolei rozmawiałem podczas pisania książki, nie były zachwycone, że odebrano im etaty. Dlaczego z Polski wyjechały tysiące pielęgniarek? Nie tylko z powodu płac, ale też z powodu zawalenia robotą. Jeśli ona jest na samozatrudnieniu, to po jednym ciężkim dyżurze pędzi na następny do innego szpitala, oczywiście, więcej zarobi, ale czy to jest normalne i zdrowe? Prawdą jest pewnie to, co mówił w TOK-u Grodzki, że gdyby teraz wszystkich przenieść w szpitalach na etaty i zacząć przestrzegać kodeksu pracy, to system by się zawalił, bo brakuje ludzi, no ale to jest straszne, że do tego miejsca doszliśmy! Więc nie róbmy z tych śmieciówek teraz cnoty i „wolności wyboru”.

Czy myślisz, że pokolenie marszałka Grodzkiego - to, które instalowało w Polsce wolny rynek i liberalizm - jest w stanie zmienić trochę poglądy? Czy może trzeba ich już sobie odpuścić?

Nie mam pojęcia. Na pewno nie powinniśmy z nich tylko heheszkować, ani im w kółko odpowiadać: „ok, boomer”. Im jestem starszy, tym mniej mi pasuje taki sposób prowadzenia dyskusji, chociaż sam też mam swoje za uszami. Jak czytam różne debaty w swojej lewicowej bańce internetowej, to mam wrażenie, że nie chodzi w nich o przekonanie adwersarza - takiego na przykład Grodzkiego, czy innego liberała - tylko o pokazanie własnemu środowisku, jaki jestem super. I że zmasakrowałem liberała. „Dojechał libka w trzy sekundy!” - oto największa chluba. Często w tych dyskusjach bronią jest zawstydzanie, czego już naprawdę nie znoszę.

Modne jest też glanowanie ludzi bliskich światopoglądowo, którym można by dać w spokoju żyć, nawet jeśli w jakichś sprawach mają nie do końca słuszne poglądy, to w innych są spoko, ale nie, bańka lewicowa musi mieć pewność, że jesteś absolutnie correct. Przez ten rodzaj moralnej wyższości, kiwania paluszkiem, lewica traci potencjalnych zwolenników, którym można by mówić: masz tu, stary, argumenty, mówimy do ciebie, jak do normalnego człowieka, jesteś generalnie ok, nie musisz być taki, jak my, nie musisz, wchodząc do nas, być w awangardzie. Ale nie, ten kanon lewicowy jest strzeżony i wymagany w całości.

W jednym z wywiadów o mojej książce „O kobiecie pracującej” redakcja w tytule dała coś w stylu, że mężczyzna musi „więcej pomagać w domu”. W komentarzach natychmiast rozkręciła się inba, że to skandal, bo co to znaczy „pomagać”, to nie jest żadne „pomaganie”, on tak samo musi pracować w domu jak kobieta, więc ja jestem dzbanem, że tego nie rozumiem, że mówię z pozycji uprzywilejowanego mężczyzny, jestem zwolennikiem patriarchatu. Cały wywiad jest właśnie o tym, że reżim płci jest strasznie niesprawiedliwy, cały wywiad jest lewicowy do szpiku kości, ale nie, wielkie wzmożenie i glanowanie za to jedno niefortunne słowo, którego w dodatku użyła redakcja, a nie ja. Czasem naprawdę uważam, że lewicowa bańka powiela teraz pracowicie błędy liberałów z lat 90-tych, czyli przekonanie, że tylko my mamy rację, a jak ktoś użył złego słowa - wtedy to było „strajk”, albo „gwarancje socjalne” - to jest jakimś homo sovieticus albo innym Lepperem. Ciekawe, czy daleko na tym zajedziemy.

Ostatnio po raz drugi przeczytałem świetną książkę Jonathana Haidta „Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli polityka i religia”. To pozycja, która życzliwie kazała mi przemyśleć wiele rzeczy, których do tej pory byłem pewien. Haidt argumentuje, że ludzie z drugiej strony barykady też są w porządku, najczęściej nie są ani bucami, ani dzbanami, ani nie są „obrzydliwi”, a taki zarzut często pojawia się z lewej strony wobec osób spoza bańki. Książka kończy się świetnym zdaniem: „Wszyscy utknęliśmy tu na jakiś czas, więc spróbujmy to jakoś poukładać”.

***

Kamil Fejfer (1985) jest analitykiem rynku pracy i publicystą zajmującym się tematyką ekonomiczną. Założyciel „Magazynu Porażka”, autor książek „Zawód. Opowieści o pracy w Polsce” oraz „O kobiecie pracującej. Dlaczego mniej zarabia chociaż więcej pracuje

Więcej o: